Yangiliklar (for all)
Oʻzbekiston 2027 yildan boshlab paxta terimini toʻliq qoʻlda yigʻishdan voz kechishni rejalashtirmoqda — vazir
2027 yildan boshlab O‘zbekistonda paxta faqat mashina usulida terilishi rejalashtirilmoqda. Bu haqda 6 noyabr kuni matbuot anjumanida qishloq xo‘jaligi vaziri Ibrohim Abdurahmonov ma’lum qildi, deb xabar beradi «Gazeta» muxbiri.
Vazirning so‘zlariga ko‘ra, 2026 yilda mamlakatda 5 mln tonnadan ortiq paxta xomashyosi yetishtirilgan bo‘lib, uning 75−80 foizi texnika yordamida yig‘ib olingan. Sirdaryo va Jizzax viloyatlarida hosil yig‘imi to‘liq mexanizatsiyalashgan edi.
Joriy mavsumda paxta terimida qariyb 3000 ta paxta terish mashinasi ishtirok etdi, ularning yarmi — 1500 ta — shu yili xarid qilingan.
«Bizning asosiy strategik vazifamiz — paxtani qo‘lda terishdan butunlay voz kechish. Bu ekishdan boshlanadi: paxtani uni mashinalar bilan terib olish mumkin bo‘ladigan tarzda yetishtirish kerak. Prezidentning topshiriqlari bor — paxta iqtisodiy jihatdan foydali asosda yetishtirilishi va faqat mashinalar bilan terilishi kerak», — dedi Abdurahmonov.
Uning so‘zlariga ko‘ra, joriy mavsumda qo‘l mehnati ulushi qariyb 20−23 foizni tashkil etgan. U asosan kichik maydonlarda va bog‘lar orasidagi paxta dalalarida qo‘llanilgan, bu yerlarga yirik texnika kira olmaydi.
Jurnalistning to‘liq mexanizatsiyaga o‘tish muddati haqidagi savoliga javoban vazir: «Kelasi yili 100% ga o‘tamiz», — dedi.
Qariyb 53 ming gektar yer paxta uchun ishlatilmaydi
Vazir ma’lumotiga ko‘ra, terim mashinalari kira olmaydigan paxta maydonlarining umumiy maydoni qariyb 53 ming gektarni tashkil etadi.
Bunday yerlar bosqichma-bosqich paxtadan chiqarilib, sabzavot va boshqa oziq-ovqat ekinlarini yetishtirish uchun foydalanilishi rejalashtirilmoqda.
«Bir yarim gektarlik, texnika kira olmaydigan maydonlarda paxta yetishtirish shunchaki maqsadga muvofiq emas. Bu yerlarni sabzavot va boshqa oziq-ovqat ekinlariga ajratamiz», — dedi Abdurahmonov.
Qo‘l mehnati saqlanib qolishi haqida gapirar ekan, vazir bu yil idora aholini paxta terimiga majburan jalb etish bo‘yicha topshiriq bermaganini ta’kidladi.
Uning so‘zlariga ko‘ra, ayrim hollarda hosil yig‘imida qo‘shimcha daromad olishdan manfaatdor bo‘lgan fermerlar oilasi a’zolari qatnashgan.
«Biz hech kimga odamlarni paxta terishga majburlashni topshirmadik. Agar fermerning oila a’zolari o‘z manfaatidan kelib chiqib terimda qatnashgan bo‘lsa — bu boshqa masala», — dedi u.
Shu bilan birga, Qishloq xo‘jaligi vaziri mashina bilan terishga o‘tish ilgari paxta dalalarida band bo‘lgan odamlar uchun daromad manbalarini yo‘qotishga olib kelmasligi kerakligini tan oldi.
Uning fikricha, paxta teruvchilarga bo‘lgan ehtiyojning kamayishi to‘qimachilik sanoatida yangi ish o‘rinlari yaratish bilan birga olib borilishi lozim. Paxta tolasi qayta ishlash hajmining oshishi korxonalarni band etish va qo‘shimcha bandlikni ta’minlashi kerak.
«Yangi O‘zbekistonda paxtani dalada egilib qo‘lda terib yuradigan davrlar o‘tdi. Agar paxta tolasi hajmi oshsa, to‘qimachilik korxonalari uzluksiz ishlay oladi. Bu yangi ish o‘rinlari paydo bo‘lishiga imkon yaratadi», — dedi vazir.
U o‘n yil avval deyarli butun hosil qo‘lda terilganini, mexanizatsiya darajasi esa 25 foizga ham yetmaganini ta’kidladi.
Uning bahosiga ko‘ra, avvallari qo‘lda terishga ustunlik berilgan, chunki bunday usul paxta tolasining yuqori sifatini saqlash va uni yuqoriroq narxda sotish uchun zarur deb hisoblangan.
Paxta terish mashinalari qayerda ishlab chiqariladi
Matbuot anjumanida jurnalistlar mashina bilan terish sifati, xususan, kombaynlar o‘tgandan keyin hosilning bir qismi dalada qolib ketmasligi haqida ham qiziqish bildirishdi.
Abdurahmonov zamonaviy paxta terish mashinalari bunday yo‘qotishlarning oldini olish imkonini berishini aytdi.
«Paxta umuman dalada qolmaydi. Yangi texnologiyalar uni to‘liq va toza terib olish imkonini beradi. Hozirgi mashinalar avvalgilariga o‘xshamaydi, paxta yerga to‘kilmaydi», — dedi vazir.
Uning so‘zlariga ko‘ra, paxta terish texnikasi, jumladan, O‘zbekistonda ham Xitoy kompaniyalari bilan hamkorlikda ishlab chiqarilmoqda.
Xususan, FM World bilan qo‘shma korxonalar Qashqadaryo viloyatida, Swan bilan esa Farg‘ona vodiysida tashkil etilgan. Bundan tashqari, qishloq xo‘jaligi texnikasi ishlab chiqarish traktor zavodida Xitoy hamkorlari bilan yo‘lga qo‘yilgan.
«Majburiy va bolalar mehnati nomaqbuldir»
Matbuot anjumanida paxta terimi kampaniyasi vaqtida majburiy va bolalar mehnatiga yo‘l qo‘ymaslik masalasi alohida muhokama qilindi.
Qishloq xo‘jaligi vazirligi matbuot kotibi Dilshod Nazirov idora voyaga yetmaganlarni paxta dalalaridagi ishlarga jalb etish ustidan qat’iy nazorat olib borayotganini ma’lum qildi.
«Bolalar mehnati har qanday ko‘rinishda qat’iy nazorat ostida. Bola maktabdan keyin shunchaki birovni ko‘rgani yoki ovqat olib kelgani kelgan degan izohlar qabul qilinmaydi», — dedi u.
Nazirovning so‘zlariga ko‘ra, qo‘lda terishga faqat paxta terish mashinalarining burilish va o‘tishlari uchun mo‘ljallangan 11 metr kenglikdagi texnologik yo‘laklarda ruxsat berilgan.
U qo‘shimcha qilishicha, vazirlik ichki ishlar vazirligining maxsus guruhlariga bolalar, o‘quvchilar va sog‘lig‘i yomonlashgan odamlarni paxta terimiga jalb etmaslik masalalari bo‘yicha murojaat qilgan. Idora vakili tilga olgan toifalar orasida ayollar ham bor edi.
Paxtachilikni mexanizatsiyalash rejalari
O‘zbekiston hukumati so‘nggi 13 yil davomida paxtani mashina bilan terishga o‘tish rejalarini bir necha bor e’lon qilgan.
2013 yil oktyabrida o‘sha paytdagi bosh vazir Shavkat Mirziyoyev 2016 yilgacha paxta terimini mexanizatsiyalash darajasini 80−90 foizga yetkazish niyati borligini ma’lum qilgan edi. O‘sha paytda dalalarda 1000 dan ortiq paxta terish mashinasi ishlayotgan, keyingi yilda yana 3000 tasi chiqarilishi rejalashtirilgan edi.
2017 yil oktyabrida sobiq bosh vazir o‘rinbosari, «O‘zagrotexsanoatxolding» rahbari Nodir Otajonov mexanizatsiya paxta terimi kampaniyasida besh yil ichida 80 foizga yetishini aytgan edi. 2018 yilning o‘zidayoq Sirdaryo viloyatida bu ko‘rsatkich 80 foiz bo‘lishi kutilgan edi.
2019 yil dekabrida Otajonov 2020 yildan boshlab Toshkent, Sirdaryo, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida mashina bilan terish darajasi 50 foizga, keyingi yillarda esa 80 foizga yetishi kerakligini ma’lum qilgan edi.
2020 yil yanvarida hukumat paxta terimini mashina bilan terishga tezkor joriy etishni ikki bosqichda nazarda tutgan 21-son qarorni qabul qildi:
- 2020−2022 yillarda — Toshkent, Sirdaryo, Jizzax va Qashqadaryo viloyatlarida;
- 2023−2026 yillarda — mamlakatning qolgan hududlarida.
2020 yil aprelida prezident paxta terimini mexanizatsiyalashni tezlashtirish, sentyabrgacha hududlarga kamida 1000 ta paxta terish mashinasini yetkazib berish va servis markazlarini tashkil etishni topshirgan.
2026 yil fevralida prezident huzuridagi yig‘ilishda avvalgi yillarda 1756 ta paxta terish mashinasi xarid qilingani, buning natijasida mexanizatsiya darajasi 52 foizga yetgani ma’lum qilingan edi. 2025 yil mavsumida texnika yordamida 2,1 mln tonna paxta yig‘ib olingan.
O‘shanda mashina bilan terish ulushini kamida 70 foizga yetkazish vazifasi qo‘yilgan edi. Buning uchun 2026 yilda yana 800 ta paxta terish mashinasi, shuningdek 6000 ta seyalkalar, traktorlar va kombaynlar xarid qilish rejalashtirilgan edi.
Jahon banki avval nima degan edi
2016 yilda Jahon banki «O‘zbekistonda paxta terimini mexanizatsiyalashning ijtimoiy ta’sirini baholash» tadqiqotini e’lon qilgan edi.
Hujjatda O‘zbekiston paxta ishlab chiqaruvchi kam sonli davlatlardan biri bo‘lib qolayotgani, bu yerda hosilning katta qismi qo‘lda terilishi qayd etilgan. Tadqiqotchilar bahosiga ko‘ra, 2014 yilgi paxta terimi kampaniyasida 2,2 milliondan 3 milliongacha odam qatnashgan.
Tadqiqot mualliflari mexanizatsiya mahalliy hokimiyatlar tomonidan safarbar qilingan ishchi kuchiga ommaviy ehtiyojni kamaytirishini ta’kidlagan. Biroq shu bilan birga, mavsumiy paxta terimi pul daromadlarining muhim manbai bo‘lgan qishloq aholisi uchun mumkin bo‘lgan salbiy oqibatlar haqida ogohlantirgan.
2021 yilda Cotton Campaign xalqaro koalitsiyasi tizimli majburiy mehnat qo‘llanilgani sababli 2011 yildan beri amal qilib kelgan o‘zbek paxtasiga qo‘yilgan boykotni bekor qildi.
